|
Yazan: Yi�it Y�ld�r�m
Yamaçpara�ütü sporunda en s�k kar��la��lan acil durum asimetrik kapanmad�r. Yeterli irtifa (+50 m) olmas� durumunda bir problem olu�turmasa da alçakta gerçekle�en kapanmalar çok kolayl�kla k�r�ml� kazaya neden olabilir. Bu nedenle bu yaz�da genel asimetrik mudahelesinden çok alçakta (kalk�� sonras�, yelken uçu�u, ini�) asimetrik durumunu inceleyece�iz. Önce alçakta asimetrik olmamas� için ne yapmal� ne yapmamal�y�z sonra da asimetrik olmas� durumunda neler yapabiliriz.
Hava ko�ullar�:
Tüm havac�l�k dallar�nda en önemli güvenlik ö�esi insand�r. Kullan�lan malzeme, uçu� bölgesi ve anl�k hava ko�ullar� gibi tüm etkenleri de�erlendirerek uçu� karar�n� veren pilottur. Mant�kl�, sorumluluk sahibi ve bilgili bir pilot, ko�ullar�n uygunlu�unu di�er pilotlar�n etkisi alt�nda kalmadan de�erlendirebilmelidir. Uygun olmayan ko�ullarda uçulmas� durumunda yamaçpara�ütü ciddi risk içerebilir.
Özellikle kalk�� bölgesi ve kalk�� an�, ventüri etkisi (sert rüzgar), termik ve dust-devil olu�umlar�, alçak irtifa, harnese yerle�meye hareketleri gibi nedenlerle riskin en yüksek oldu�u noktad�r.
Kalk�� sonras� asimetrik olmamas� için; baz� hatalar� yapmamam�z gerekir. Uzun anlatmaya gerek yok sadece kalk�� öncesi kontroller gibi madde madde inceleyelim. - Frenleri bir anda salmak/s�f�rlamak. Genelde kalk�� s�ras�nda birçok ki�i 15-20 cm fren kullan�yor. Yerden kesildikten biraz sonra 10-15m irtifa ile birçok ki�i frenleri ani ve tamamen s�f�ra b�rakabiliyor. Bunun yerine kademeli olarak ve ciddi dal�� yaratmadan freni normal uçu� konumuna getirmek daha uygun olacakt�r.
- Harnese oturmak için yap�lan çe�itli hareketler. Kolonlardan destek almak, ördek poposu hareketi yapmak, dengesiz fren kumandalar� uygulamak, vb. hareketleri yapmamak gereklidir. Bu nedenle kalk�� öncesinde bacak kolonlar�n�n ayarlanmas� çok faydal� olabilir. Unutmay�n; kalk�� sonras�nda en riskli bölgede uçmaktas�n�z, ilk amac�n�z oturmak de�il uçmak ve as�l ilginizi uçu� d���ndaki olaylara minimum yönlendirmenizde ciddi fayda olacakt�r.
- Frenleri b�rakmak. E�er harnese oturabilmek için frenleri b�rakman�z kesin olarak gerekli ise kanad�n sal�n�mlar�n� durdurup, yamaçtan aç�kta yapman�z uygundur. Ancak frenleri b�rakmadan harnese oturabilmeyi ö�renmek/al��mak ergeç edinmemiz gereken bir beceridir. Birçok durumda frenleri b�rakmak problem yaratmasa da (Ölüdeniz sabah uçu�u) bazen (Çökelez ö�len uçu�u) çok riskli olabilir.
Uçu� h�z� ve sal�n�mlar: Kanad�n kapanmalara tepkisi uçu� h�z�na ve sal�n�mlara çok ba�l�d�r. Bu durum wingover hareketine çok benzer. Wingover yaparken sola bir dönü�ün ard�ndan sal�n�m�n da yard�m�yla sa�a daha keskin bir dönü� yapabiliriz. Ya da hiç h�z�m�z yokken dönü�e h�zl� ba�layamay�z, önce h�z kazan�p sonra sert dönü� gerçekle�tirebiliriz. Benze�tirirsek; sola dönerken sa� taraftan bir asimetrik olursa ilk dal���n daha ani ve derin olmas� beklenir, h�zs�zken asimetrik yersek ve kanat dönmeye ba�larsa dönü�ü durdurmak için fren mesafemiz ve enerjimiz olmaz. H�zl� ve az frenle uçmak uygundur. Asimetrik kapanma oldu�u zaman tüm a��rl��� kanad�n aç�k kalan k�sm� ta��d��� için metrekare ba��na dü�en yük artar ancak h�z artamaz, bunun sonucunda hücum aç�s� artar ve kanat stola daha yak�n bir hale gelir. Bu nedenle kanad� stola sokmadan dönü�ü durdurmak için çok fazla fren uygulama hakk�m�z yoktur. E�er frenli ve yava� uçuyorsak bu durum daha da dezavantaj olur. H�zs�z ve frenli olan kanat zaten stola yak�nd�r ve dönü� ba�lamas� durumunda bizim aksi yöne uygulanabilecek fren mesafemiz hiç kalmaz. Fren b�rak�rsak (aç�k taraf�n frenini) kötü iki etki birle�ir ve h�zl� bir dal�� olur. Bu duruma dü�memek için az frenli uçmak ve sadece aktif pilotaj dahilinde anl�k fren kumandalar� ile kanad� kapanmalara kar�� korumak uygun olacakt�r. H�zl� ve az frenli uçmak bize kapanma durumunda ters yöne daha çok fren uygulama �ans� verir. Yani kapanma sonras�nda dönü� ba�larsa freni gerekti�i kadar artt�rarak müdahele edebiliriz.
Harnes, harnes ayarlar�, hanes kumanda/a��rl�k basma: Asimetrik kapanmada kanad�n tepkisi a��rl�k basma ile ciddi derecede yumu�at�labilir. Aksi durumda ise (pilot a��rl���n� kapal� tarafa kontrolsüzce kaymas�) olumsuz etkilenir. Kolay a��rl�k basabilmek yada aksi yöne kontrolsüz y���lmamak için kulland���m�z harnes, harnesin ayarlar�, bize ebat olarak uygunlu�u ve bizim harnes kumandam�z son derece önemlidir. Malesef ülkemizde harnesin aktif güvenlikteki önemi çok ciddiye al�nmamaktad�r. - Uygun harnes: Eskiden daha s�k kullan�lan (cross bracing) çapraz ba�lar art�k neredeyse hiç kullan�lmamaktad�r. Çünkü hem asimetrik müdahelesinde hem de spiral ç�k���nda pilotun aktif harnes kumandas� uygulamas�n�n önemi çok nettir. Ancak çapraz ba�lar kadar olmasa da bir miktar stabilite katan sistemler kullan�lmaktad�r. Dikkat edilmesi gereken nokta, ileri seviye pilotlar için uygun olan akro ve XC harneslerinde etkin a��rl�k kayd�rabilmek için gö�üs kolon aç�kl��� daha çoktur ve stabilite katan yap� yerine H sistemi kullan�labilir. Bu harnesler, yanl�� kumandalar yada istemsiz yana y���lmalarda olumsuz tepki yarat�r. Tecrube seviyesi çok yüksek olmayan pilotlar gö�üs kolonu sistemi daha stabil olan orta seviye harnesleri tercih etmelidir. �leri seviye harneslerdeki farkl�l�k sadece yat�kl�k derecesi de�ildir. Gö�üs kolon sistemi, koruma derecesi ve karabin pozisyonlar� orta seviye harneslerden farkl�d�r.
- Harnes ebat� ve ayarlar�: Harnes vücudunuzu iyice sarmal�d�r. Bo�luklar ve dolay�s�yla kontrolsüz çalkalanmalar olmamal�d�r. Bu nedenle uygun ebat için harnesinizi deneyerek alman�zda büyük yarar var. Ayr�ca gö�üs kolonu aç�kl�k miktar� kanad�n�z ile haberle�menizi ve kumanda vermenizi etkiler. Aktif uçmaya al��m�� ki�iler geni� gö�üs kolonu ayar� tercih ederken daha az sallanarak ve az kumanda vererek uçmak isteyenler biraz daha s�k� ayar tercih edebilir. Ancak kand�n�z�n test edilmi� karabin mesafesini kullanman�z en uygun ba�lang�ç noktas� olabilir, zaman içinde kendi tercihlerinizi farkedip ayarlar�n�z� yapabilirsiniz. Birçok kanat için 40 cm uygun olacakt�r.
- Asimetrik kapanma ya�ad���n�z anda kanad�n�z�n seviyesine, dönü� miktar�na, irtifan�za, vb. bakmaks�z�n hiç tereddüt etmeden tüm a��rl���n�z� aç�k olan tarafa kayd�r�n. Bu kumanda kanad�n dönü� e�ilimini ciddi derecede azaltacakt�r. Geç, yetersiz yada yaln�� a��rl�k basma dönü�ün daha keskin olmas�na neden olur.
Alçakta asimetrik kapanma:
UYARI: Bu k�s�m standart asimetrik kapanma kumandas� olan önce aç�k tarafa tam a��rl�k bas, sonra gerekirse fren kumandas� ile dönü�ü ve yönü kontrol et ve son olarak kanad�n aç�lmas�na popmalama ile destek ver prosedürünün i�e yaramayaca�� durumlar için anlat�lmaktad�r. Burada anlat�lan bilgiler standart bir yöntem de�il sadece son care olarak kullan�labilecek olan bir tekni�e a�inal�k kazanmak içindir. Alçakta gerçekle�en bir kapanma çok daha riskli olabilir ve gerekirse farkl� kumanda gerektirebilir. Bu farkl� kumanda kanad� stola sokmakt�r. Yani bir nevi kazan�n kesin oldu�unu sezip, dal�� ile yere çarpmamak için yedek para�üt yerine stol olmu� bir kanatla yere çarpmak ve k�r�m� azaltmakt�r. - Gereksiz yere böyle bir karar vermemek için kanad�n�z� çok iyi tan�man�z gerekir. Ba�ka bir deyi�le normal kumandan�n yetersiz olaca��na ve sonucunda ciddi bir dal���n ba�layaca��na kanaat getirebilmek gerekir.
- Kanat öne dal�p h�zland�ktan sonra fren kumandas� ile dal��� durdurmak ve kanad� stola sokmak çok zorla��r. Zaten irtifan�n çok yetersiz oldu�u dü�ünülürse art�k geç kal�nm��t�r diyebiliriz. Bu nedenle alçak irtifada bir kapanma gerçekle�ti�i zamam kesinlikle dal��a izin verilmemesi gerekmektedir. Normalde aç�k tarafa uygulad���m�z frenden daha çok fren uygulayarak kanad�n dal��a geçmesini engellemeye çal��mal�y�z. Ve kanat bu noktada stola girebilir.
- E�er kanat stola girdiyse art�k yapmam�z gereken tek �ey stolu az sal�n�ml� hale getirmek ve stoldan istemsiz ç�k�� olmamas�n� sa�lamakt�r. �ki freni kesinlikle simetrik kullanmal�y�z. Stolla dü�meye ba�lad�ktan sonra frenlerin hiçbir �ekilde karabin hizzas�n�n üzerine ç�karmamal�y�z. Baz� kanatlar� stolda tutmak için daha fazla fren gerekebilir.
- Bu yöntemi sadece 50 m alt�nda ciddi bir kapanma ya�ad���n�z zaman akl�n�z�n bir ucundan geçirebilirsiniz. Daha yüksekteyseniz kapanmay� standart prosedürle açmak yada yedek atmak çok daha uygundur.
|
